RBI ડિજિટલ જાગૃતિ સપ્તાહ: સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ ફ્રોડ વિશેની ખાસ જાણકારી

સામગ્રી 12 માર્ચ, 2026 ના રોજ અપડેટ કરવામાં આવી છે

સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ કૌભાંડો એ છેતરપિંડીની જટિલ તકનીકો છે જેનો ઉપયોગ છેતરપિંડી કરનારાઓ નિર્દોષ લોકોને તેમની સંવેદનશીલ નાણાકીય માહિતી જાહેર કરવા માટે છેતરીને કરે છે. તેઓ આ માટે કોઈ બળજબરી કે માલવેરનો ઉપયોગ કરતા નથી, પરંતુ વ્યક્તિઓને સ્વેચ્છાએ તેમની માહિતી શેર કરવા માટે લલચાવીને કરે છે.

છેતરપિંડી કરનારાઓ તાકીદનું વાતાવરણ ઊભું કરે છે જેથી પીડિત પાસે પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવાનો સમય ન રહે. તેઓ “તમારું એકાઉન્ટ બ્લોક થઈ ગયું છે” અથવા “તમારું સબ્સ્ક્રિપ્શન સમાપ્ત થઈ રહ્યું છે” તેવા SMS કે ઈમેલ મોકલીને નકલી કટોકટી ઊભી કરે છે. તેઓ ઈચ્છે છે કે તમે વિચાર્યા વગર ઝડપથી પગલાં લો.

આ બ્લોગ સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ કૌભાંડો વિશે અને તમે કેવી રીતે સુરક્ષિત રહી શકો છો તે વિશેની વિગતો સમજાવે છે.

સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ શું છે?

સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ ત્યારે થાય છે જ્યારે છેતરપિંડી કરનારાઓ તમને તમારી વ્યક્તિગત સંવેદનશીલ માહિતી જાહેર કરવા અથવા સુરક્ષા સાથે બાંધછોડ કરે તેવી પ્રવૃત્તિઓ કરવા માટે લલચાવે છે. છેતરપિંડી કરનારાઓ તમને ભૂલ કરવા માટે મજબૂર કરવા માટે ડર, લોભ, સહાનુભૂતિ અથવા નકલી ગ્રાહક સેવા (કસ્ટમર સપોર્ટ) જેવી મનોવૈજ્ઞાનિક યુક્તિઓનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ તમારો વિશ્વાસ જીતવા માટે બેંકો, સરકારી એજન્સીઓ અથવા તમારા પોતાના સંપર્કો જેવી વિશ્વસનીય સંસ્થાઓનું અનુકરણ કરે છે જેથી તેઓ તમારું શોષણ કરી શકે.

સોશિયલ એન્જિનિયરિંગના સૌથી સામાન્ય પ્રકારોમાં ફિશિંગ સામેલ છે જ્યાં છેતરપિંડી કરનારાઓ માહિતી મેળવવા માટે ઈમેલ અથવા ટેક્સ્ટ મેસેજનો ઉપયોગ કરે છે , વિશિંગ અથવા વૉઇસ ફિશિંગ જેમાં ફોન કોલ્સ દ્વારા પીડિતોને લલચાવવામાં આવે છે, અને ડિજિટલ એરેસ્ટ જ્યાં છેતરપિંડી કરનારાઓ કાયદા અમલીકરણ અધિકારીઓનો ઢોંગ કરે છે અને તેમની માંગણીઓ પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી વ્યક્તિઓને “ડિજિટલ ધરપકડ” હેઠળ રાખે છે.

સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?

એક સામાન્ય સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ કૌભાંડ કેવી રીતે થાય છે તે નીચે મુજબ છે:

1. છેતરપિંડી કરનાર તમને તમારા એકાઉન્ટની ચકાસણી કરવા માટે તમારી બેંકના ગ્રાહક સેવા પ્રતિનિધિ હોવાનો દાવો કરીને કૉલ કરે છે. તેઓ દાવો કરે છે કે આ એક ફરજિયાત પગલું છે જે તરત જ કૉલ પર પૂર્ણ કરવાની જરૂર છે, અન્યથા તમે તમારા એકાઉન્ટમાં રહેલી બચતનો ઉપયોગ કરી શકશો નહીં.
2. એકવાર તમે તેમની વાત માની લો, પછી તેઓ તમને તમારા ડેબિટ કાર્ડની વિગતો જેમ કે કાર્ડ નંબર, પિન અને CVV શેર કરવા માટે કહે છે.
3. કૉલર પછી તમને કથિત ચકાસણી પૂર્ણ કરવા માટે OTP પ્રદાન કરવા માટે કહે છે.
4. વાસ્તવમાં, તમે OTP આપો કે તરત જ છેતરપિંડી કરનાર કૌભાંડનું છેલ્લું પગલું પૂર્ણ કરે છે અને તમારું એકાઉન્ટ ખાલી કરી દે છે.

કૃપા કરીને યાદ રાખો: વાસ્તવિક ગ્રાહક સેવા પ્રતિનિધિ ક્યારેય તમારી પાસે તમારા ક્રેડિટ/ડેબિટ કાર્ડની સંપૂર્ણ વિગતો અથવા OTP માંગશે નહીં. તેઓ ફક્ત અધિકૃત લેન્ડલાઇન નંબરો પરથી જ તમારો સંપર્ક કરશે, મોબાઇલ નંબર પરથી નહીં. જો ઈમેલ તમારી બેંકના સત્તાવાર ડોમેન પરથી ન મોકલવામાં આવ્યો હોય, તો તેને અવગણવો જોઈએ.

સોશિયલ એન્જિનિયરિંગથી કેવી રીતે સુરક્ષિત રહેવું

• તમને SMS અથવા અન્ય માધ્યમો દ્વારા મળતા OTP, પિન અથવા અન્ય કોઈપણ કોડ ક્યારેય શેર કરશો નહીં. એ નોંધવું પણ મહત્વનું છે કે તમે તમારો પિન ફક્ત પૈસા મોકલવા માટે જ દાખલ કરો છો, મેળવવા માટે ક્યારેય નહીં. જો કોઈ તમને રિફંડ અથવા કેશબેક મેળવવા માટે પિન દાખલ કરવા કહે, તો તે કૌભાંડ છે.
• સાર્વજનિક પ્લેટફોર્મ પર તમારો એકાઉન્ટ નંબર અથવા ક્રેડિટ અને ડેબિટ કાર્ડની વિગતો ક્યારેય શેર કરશો નહીં. જો તમે સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ ફરિયાદ પોસ્ટ કરી રહ્યા હોવ, તો તમારો ફોન નંબર અથવા વ્યક્તિગત વિગતો પોસ્ટ કરશો નહીં કારણ કે આ સ્કેમર્સ દ્વારા મોનિટર કરવામાં આવે છે.
• જો તમને કોઈ અજાણ્યા નંબર પરથી કૉલ આવે જે બેંકમાંથી હોવાનો દાવો કરે અને તમારી વ્યક્તિગત વિગતો માંગે, તો કૉલ પર વાત ન કરો અને તેને કાપી નાખો.
• ઇમેઇલના કિસ્સામાં, મોકલનારનું ડોમેન તપાસો. જો તે [XYZ]@gmail.com અથવા કોઈપણ સામાન્ય ડોમેન હોય, તો મેઇલને અવગણો. તમામ સત્તાવાર બેંક સંચાર સુરક્ષિત ડોમેન પરથી આવે છે.
• સ્ક્રીન શેર ક્યારેય ન કરો. કોઈપણ બેંક અથવા સેવા પ્રદાતા તમને ક્યારેય તમારી સ્ક્રીન શેર કરવા અથવા રિમોટ એક્સેસ આપવા માટે કોઈ એપ ઇન્સ્ટોલ કરવા માટે કહેશે નહીં.
• કોઈપણ સબ્સ્ક્રિપ્શન મેન્ડેટ અથવા ઓટો-પે વિનંતી પર “મંજૂર” ક્લિક કરતા પહેલા, વેપારીનું નામ અને રકમ તપાસો. જો તમે સબ્સ્ક્રિપ્શન શરૂ ન કર્યું હોય, તો તેને તરત જ નકારી દો.

સુરક્ષિત રીતે વ્યવહાર કરવા માટેનો વિડિયો જુઓ: https://youtu.be/rHZ57O9X8kk

PhonePe પર જાણ કરવી:

• PhonePe એપ: સહાય વિભાગમાં જાઓ અને ફરિયાદ દાખલ કરો.
• PhonePe ગ્રાહક સેવા: 80-68727374 / 022-68727374 પર કૉલ કરો.
• સોશિયલ મીડિયા પર જાણ કરવી:
  • Twitter: PhonePe Support
  • Facebook: PhonePe Official
• ફર્યાદ નિવારણ: ફોનપે ફરિયાદ પોર્ટલ પર ફરિયાદ દાખલ કરો.

સત્તાવાળાઓને જાણ કરવી:

• સાયબર ક્રાઇમ સેલ: સાયબર ક્રાઇમ પોર્ટલ પર ઓનલાઈન ફરિયાદ દાખલ કરો અથવા 1930 પર કૉલ કરો.
• ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટેલિકમ્યુનિકેશન્સ (DOT): સંચાર સાથી પોર્ટલ પર ‘ચક્ષુ’ સુવિધા દ્વારા શંકાસ્પદ સંદેશાઓ, કૉલ્સ અથવા WhatsApp/Telegram છેતરપિંડીની જાણ કરો.

મહત્વપૂર્ણ સૂચના — PhonePe ક્યારેય ગોપનીય અથવા વ્યક્તિગત વિગતો માંગતું નથી. જો phonepe.com ડોમેનમાંથી ઇમેઇલ ન આવ્યો હોય તો PhonePe તરફથી હોવાનો દાવો કરતા તમામ ઇમેઇલને અવગણો. જો તમને છેતરપિંડીની શંકા હોય, તો કૃપા કરીને તરત જ અધિકારીઓનો સંપર્ક કરો.