जंप्ड डिपॉझिट स्कॅम: तुमचा UPI पिन कधी टाकावा हे ओळखा

तुमचा UPI पिन हा तुमचे पैसे आणि व्यवहार यांमधील शेवटचा दरवाजा आहे. प्रत्येक वेळी जेव्हा तुम्ही हा पिन टाकता, तेव्हा तुम्ही तुमच्या खात्यातून पैसे बाहेर जाण्यासाठी अधिकृत परवानगी देत असता. म्हणूनच, पिन टाकण्यापूर्वी आपण नक्की कशाला मंजुरी देत आहोत, हे तपासण्यासाठी क्षणभर थांबणे अत्यंत आवश्यक आहे. दैनंदिन व्यवहारांच्या घाईत आपण अनेकदा ही साधी पायरी विसरतो आणि सायबर चोरांच्या जाळ्यात अडकतो. सध्या असाच एक धोकादायक प्रकार समोर येत आहे, तो म्हणजे ‘जंप्ड डिपॉझिट स्कॅम’.

हा घोटाळा नेमका कसा चालतो आणि तुम्ही सुरक्षित कसे राहू शकता, याची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे.

जंप्ड डिपॉझिट स्कॅम म्हणजे नक्की काय?

जेव्हा फसवणूक करणारे लोक तुम्हाला पैसे मिळणार आहेत असे भासवून, तुमच्याकडून नकळत UPI पेमेंट रिक्वेस्ट मंजूर करून घेतात, तेव्हा त्याला ‘जंप्ड डिपॉझिट स्कॅम’ म्हणतात. येथे “जंप्ड” या शब्दाचा अर्थ असा आहे की, एकदा का तुम्ही पिन टाकला की तुमचे पैसे काही सेकंदात डझनभर वेगवेगळ्या बँक खात्यांमध्ये ‘जंप’ करतात.

यामुळे पैशांचा मागोवा घेणे कायदेशीर यंत्रणांना कठीण होते. इतर घोटाळ्यांमध्ये OTP चोरला जातो, पण यात चोर तुम्हाला स्वतःहून पिन टाकण्यास प्रवृत्त करतात.

सापळा कसा लावला जातो

1. छोटी रक्कम खात्यात येणे : सुरुवातीला तुम्हाला ₹10 किंवा ₹50 तुमच्या खात्यात जमा झाल्याचा SMS येतो. ही रक्कम खरोखरच जमा झालेली असते.
2. घाबरलेला कॉल येणे : काही मिनिटांतच तुम्हाला एक फोन येतो. समोरची व्यक्ती रडत किंवा खूप तणावात असल्याचे भासवते. ती व्यक्ती दावा करते की, त्यांनी चुकून तुमच्या नंबरवर पैसे पाठवले आहेत आणि आता त्यांना हॉस्पिटलच्या बिलासाठी किंवा आपत्कालीन कामासाठी ते पैसे तातडीने परत हवे आहेत.
3. लक्ष विचलित करणे: तुम्ही त्यांच्याशी बोलत असताना, ते तुम्हाला तुमचे अ‍ॅप किंवा SMS तपासा आणि तुमच्या खात्यात पैसे जमा झाले आहेत का ते तपासा असे सांगतात. फसवणूक करणारा तुम्हाला ज्या बनावट कथेने पटवून देण्याचा प्रयत्न करत आहे त्यानुसार, संदेशात “XYZ बँकेकडून रिफंड”, “ABC स्टोअरमधून कॅशबॅक” किंवा “कंपनी पगार” असे लिहिले असेल.
4. अधिकृत मंजुरी : स्कॅमर नंतर थर्ड-पार्टी ॲप -जनरेटेड लिंक वापरून ₹5,000 किंवा बनावट QR कोड वापरून खूप मोठ्या रकमेसाठी बनावट QR कोड पाठवतो, जो तुम्ही दुकानात पेमेंट करताना किंवा ऑनलाइन खरेदी करताना पाहता त्यासारखाच असतो. मदत करण्याच्या घाईत, तुम्ही ठेवीची पडताळणी करत आहात किंवा चुकीच्या पद्धतीने ट्रान्सफर केलेले ₹50 परत करत आहात असे समजून पिन एंटर करू शकता. पिन एंटर करताच, तुमच्या खात्यातून खूप मोठी रक्कम वजा केली जाते.

या घोटाळ्यामागील मानसशास्त्र

तज्ज्ञांच्या मते, हे घोटाळे अत्यंत प्रभावी ठरतात कारण ते मानवी स्वभाव आणि मानसिकतेचा फायदा घेऊन तार्किक विचार करण्याची क्षमता कमी करतात:

• विश्वास संपादन करणे: फसवणूक करणारे सुरुवातीला तुमच्या खात्यात एक छोटी, खरी रक्कम पाठवून तुमचा विश्वास संपादन करतात. युझरला खात्री पटवून देण्यासाठी ते स्वतःहून पैसे ट्रान्स्फर करतात.
• कुतूहल आणि विश्वासाचा गैरफायदा: हा घोटाळा कुतूहल, विश्वास आणि डिजिटल पेमेंटबद्दलच्या अज्ञानाचा फायदा घेऊन केला जातो. अचानक जमा झालेल्या पैशांमुळे पीडित व्यक्तीला त्याबद्दल जाणून घेण्याची इच्छा होते आणि चुकून आलेले पैसे परत करण्याची एक ‘नैतिक जबाबदारी’ किंवा ओझे वाटू लागते.
• घाई निर्माण करणे: तातडीने कृती करण्यासाठी भावनिक क्लृप्त्या वापरल्या जातात. घोटाळेखोर एखादी खोटी पण खरी वाटणारी कथा (उदा. मेडिकल इमर्जन्सी) सांगून भीती किंवा घाई निर्माण करतात, जेणेकरून युझर विचार न करता पटकन पैसे पाठवेल.
• जागरूकतेचा अभाव: अनेक लोकांचा असा चुकीचा समज आहे की, स्वतःचा बॅलन्स तपासण्यासाठी किंवा पैसे मिळवण्यासाठी UPI पिन टाकणे आवश्यक आहे. प्रत्यक्षात, पिन फक्त पैसे पाठवण्यासाठीच लागतो.

‘जम्पड डिपॉझिट’ घोटाळ्यापासून तुमचे पैसे कसे सुरक्षित ठेवावेत

• प्रतीक्षा करा: जर तुमच्या खात्यात अचानक पैसे जमा झाले आणि त्यानंतर लगेच कोणाचा तरी घाईने फोन आला, तर घाई करू नका. फसव्या पेमेंट लिंक्स सहसा 5-10 मिनिटांत कालबाह्य  होतात. जर तुम्ही तुमचे ॲप उघडण्यापूर्वी 15 मिनिटे वाट पाहिली, तर बहुधा तो सापळा तोपर्यंत निघून गेलेला असेल.
• व्यवहाराच्या तपशीलाची पडताळणी करा: जर तुम्ही 15 मिनिटे वाट पाहू शकत नसाल, तर व्यवहाराचा तपशील – ज्यामध्ये रक्कम आणि प्राप्तकर्त्याचे नाव समाविष्ट आहे – नीट तपासा. कोणतीही UPI विनंती स्वीकारताना किंवा मंजूर करताना तपशील वाचणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. तसेच हे लक्षात ठेवा की, पैसे जमा होण्यासाठी  कोणत्याही मंजुरीची आवश्यकता नसते.
• बँकेकडे जाण्याचा सल्ला द्या: जर एखाद्याने खरोखरच चुकून तुम्हाला पैसे पाठवले असतील, तर त्यांना त्यांच्या बँकेशी संपर्क साधून “चुकीचे क्रेडिट” रिव्हर्सल प्रक्रिया सुरू करण्यास सांगा. हा त्रुटी सुधारण्याचा अधिकृत आणि सुरक्षित मार्ग आहे. अनोळखी व्यक्तीने पाठवलेल्या UPI विनंतीद्वारे पैसे परत करण्याची तुमची कोणतीही कायदेशीर जबाबदारी नाही.
• तुमची स्क्रीन तपासा: पिन स्क्रीनच्या वरच्या बाजूला नेहमी पैसे देत आहे किंवा पाठवत आहे हे शब्द आहेत का ते तपासा. जर तुम्हाला हे शब्द दिसले, तर त्वरित थांबा.
• अधिकृत UPI ॲप्स: नेहमी बँकांचे किंवा PhonePe सारख्या नामांकित प्लॅटफॉर्मचे अधिकृत UPI ॲप्स वापरा, जे बहु-स्तरीय सुरक्षा प्रदान करतात.
• पेमेंट नोटिफिकेशन्स सुरू ठेवा: सर्व बँकिंग व्यवहारांसाठी SMS आणि ईमेल नोटिफिकेशन्स सुरू ठेवा, जेणेकरून तुम्ही कोणत्याही अनधिकृत हालचालीवर त्वरित लक्ष ठेवू शकाल.

तुम्ही लक्षात ठेवलाच पाहिजे असा एक नियम

नेहमी लक्षात ठेवा की, पैसे मिळवण्यासाठी तुम्हाला कधीही तुमचा UPI PIN टाकण्याची गरज नसते. मग ते रिफंड असो, कॅशबॅक असो, भेटवस्तू असो किंवा “चुकून” आलेले पैसे असोत – जर एखादी स्क्रीन तुम्हाला पिन विचारत असेल, तर याचा अर्थ तुमच्या खात्यातून पैसे बाहेर जाणार आहेत.

जर तुमची फसवणूक झाली तर काय करावे?

तुमची फसवणूक झाली आहे असे वाटल्यास, एक-एक सेकंद महत्त्वाचा आहे. त्वरित खालील ठिकाणी तक्रार करा:

PhonePe वर तक्रार करा:

• PhonePe ॲप: ‘मदत’ सेक्शनमध्ये जाऊन तक्रार नोंदवा.
• कस्टमर केअर: 80-68727374 / 022-68727374 वर कॉल करा.
• सोशल मीडिया:
  • Twitter: PhonePe Support
  • Facebook: PhonePe Official
•  तक्रार निवारण: PhonePe तक्रार पोर्टल वर तक्रार दाखल करा.

सरकारी यंत्रणांकडे तक्रार करा:

• सायबर क्राईम सेल: सायबर क्राईम पोर्टल वर ऑनलाइन तक्रार करा किंवा 1930 वर कॉल करा.
• दूरसंचार विभाग (DOT): संचार साथी पोर्टलवरील चाक्षू सुविधेद्वारे संशयास्पद संदेश, कॉल किंवा व्हॉट्सअ‍ॅप/टेलिग्राम फसवणुकीची तक्रार करा.

महत्त्वाची आठवण — PhonePe कधीही गोपनीय किंवा वैयक्तिक माहिती विचारत नाही. PhonePe कडून येणारे ईमेल phonepe.com डोमेनचे नसल्यास, ते PhonePe कडून येत असल्याचा दावा करणारे सर्व ईमेल दुर्लक्षित करा. जर तुम्हाला फसवणुकीचा संशय आला तर कृपया ताबडतोब अधिकाऱ्यांशी संपर्क साधा.