ଆପଣଙ୍କ ପରିବାରକୁ ସାଇବର ଠକେଇରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ 4ଟି ଜରୁରୀ ପଦକ୍ଷେପ

ଯଦି ଆଜିକାଲି ଆପଣ ସାଙ୍ଗସାଥୀଙ୍କ ମେଳରେ କିମ୍ବା କୌଣସି ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ବସି “ଠକେଇ” ବିଷୟରେ କଥା ହେବେ, ତେବେ ଦେଖିବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଖରେ କିଛି ନା କିଛି କାହାଣୀ ନିଶ୍ଚୟ ଥିବ। କେହି ଜଣେ ମାଉସୀ ଥିବେ ଯାହାଙ୍କର ଟଙ୍କା ଚାଲିଯାଇଥିବ କିମ୍ବା କେହି ମଉସା ଥିବେ ଯାହାଙ୍କ ପାଖକୁ ସନ୍ଦେହଜନକ ଫୋନ କଲ ଆସିଥିବ, କିନ୍ତୁ ସେ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଜାଣିପାରି ଫୋନ କାଟିଦେଇଥିବେ।

ଆଜିକାଲି ଆମେ ଏମିତି ଏକ ଦୁନିଆରେ ରହୁଛୁ। ତଥାପି, ସରକାର ଏବଂ ପୋଲିସର ଚେଷ୍ଟା ଫଳରେ ଚଳିତ ବର୍ଷ ଆମେ ଠକେଇ ରୋକିବାରେ କିଛିଟା ସଫଳ ହୋଇଛୁ। ଅସ୍ଥାୟୀ ସରକାରୀ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ଗତବର୍ଷ (ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷ 24) ଭାରତରେ ପ୍ରାୟ 13.42 ଲକ୍ଷ UPI ଠକେଇ ହୋଇଥିଲା ଯେଉଁଥିରେ ₹1087 କୋଟିର କ୍ଷତି ହୋଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଚଳିତ ବର୍ଷ (ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷ 25) ଏହା କମିଯାଇ 12.64 ଲକ୍ଷ ଘଟଣା ଏବଂ ₹981 କୋଟିକୁ ଖସିଆସିଛି।

ଏହି ସଫଳତାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ, ଆମେ ଏହି ବର୍ଷର ଆରମ୍ଭରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାଇଡ ଆଣିଛୁ, ଯାହା ଆପଣଙ୍କ ପରିବାରକୁ ସାଇବର ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ।

1. ବିପଦକୁ ବୁଝନ୍ତୁ

ଡିଜିଟାଲ ଠକେଇ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ହୋଇପାରେ, ଯେପରିକି ଫିସିଂ, ଅନ୍ୟର ପରିଚୟ ଚୋରି କରିବା କିମ୍ବା ଆପଣଙ୍କ ମୋବାଇଲରେ ଭାଇରସ ଭର୍ତ୍ତି କରିବା। ଠକମାନେ ଲୋକଙ୍କୁ ବୋକା ବନାଇବା ପାଇଁ ମିଛ ଇମେଲ, ମେସେଜ ଏବଂ ଫୋନ କଲ୍‌ର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଏସବୁ କରି ସେମାନେ ଚାଲାକିରେ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଆପଣଙ୍କର ଅତି ଜରୁରୀ ତଥ୍ୟ, ଯେପରିକି ପାସୱାର୍ଡ କିମ୍ବା ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଆଦାୟ କରିନିଅନ୍ତି।

2. ସାଧାରଣ ଠକେଇକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତୁ

କିଛି ଠକେଇ କରିବାର ଉପାୟ ବହୁତ ପୁରୁଣା ଏବଂ ଜଣାଶୁଣା, ଆଉ କିଛି ନୂଆ ଧରଣର। କିନ୍ତୁ ଏ ସବୁଥିରେ ଗୋଟିଏ କଥା ସମାନ ଥାଏ – ଠକେଇ ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ଖରାପ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିବା ଫୋନ କଲ, ମେସେଜ କିମ୍ବା ଇମେଲରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତେଣୁ, ଆପଣଙ୍କ ପରିବାର ଲୋକଙ୍କୁ ବୁଝାନ୍ତୁ ଯେ ଯଦି ହଠାତ କୌଣସି ଅଜଣା ଫୋନ କଲ୍‍, ମେସେଜ ବା ଇମେଲ ଆସେ, ତେବେ ସେମାନେ ଯେପରି ସତର୍କ ରୁହନ୍ତି ଏବଂ ସହଜରେ ବିଶ୍ୱାସ ନ କରନ୍ତି।

ଏହି ସବୁ ବିପଦ ସଙ୍କେତ ଉପରେ ନଜର ରଖନ୍ତୁ:

• ତରବର କରିବା କିମ୍ବା ଡରାଇବା: ଠକମାନେ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହାଫଳରେ ଆପଣ ବିନା ଭାବିଚିନ୍ତି ଶୀଘ୍ର କିଛି ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଯିବେ।
• ସମ୍ବେଦନ ସୂଚନା ମାଗିବା: କୌଣସି ବି ଅସଲି ବା ବୈଧ ସଂସ୍ଥା କେବେବି ଆପଣଙ୍କୁ ପାସୱାର୍ଡ, CVV କିମ୍ବା OTP ମାଗିବେ ନାହିଁ।
• ସନ୍ଦେହଜନକ ଲିଙ୍କ: ସବୁବେଳେ ଲିଙ୍କର URL ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ ଯେ ତାହା ପ୍ରକୃତ ବ୍ୟାଙ୍କ କିମ୍ବା ଅନୁଷ୍ଠାନର କି ନୁହେଁ। କ୍ଲିକ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଆପଣ ଲିଙ୍କ ଉପରେ କେବଳ ଆଙ୍ଗୁଠି କିମ୍ବା ମାଉସ ରଖିଲେ (ହୋଭର କଲେ) ତାହାର ଅସଲି URL ଦେଖିପାରିବେ।
• ପୋଲିସ କିମ୍ବା ଆପଣଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କ କେବେବି ଆପଣଙ୍କୁ ଟଙ୍କା ଉଠାଇବାକୁ, ଆପଣଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପିନ କହିବାକୁ, କିମ୍ବା “ଫିଙ୍ଗର ପ୍ରିଣ୍ଟ ଚେକ” କରିବା ପାଇଁ ନଗଦ ଟଙ୍କା ଦେବାକୁ କହିବେ ନାହିଁ।
• ଫୋନ ଠକେଇ: ଯଦି ଫୋନ କରି କେହି ଆପଣଙ୍କୁ ଗିରଫ କରିବାର ଧମକ ଦିଏ କିମ୍ବା ଟଙ୍କା ଟ୍ରାନ୍ସଫର ମାଧ୍ୟମରେ “ଜୋରିମାନା” ଭରିବାକୁ କୁହେ, ତେବେ ଜାଣିବେ ଏହା ଏକ ଠକେଇ। ଅଦରକାରୀ କଲ କମାଇବା ପାଇଁ ଆପଣ ନିଜ ନମ୍ବରକୁ “ଟେଲିଫୋନ ପ୍ରିଫରେନ୍ସ ସର୍ଭିସ” ରେ ପଞ୍ଜିକରଣ କରିବା କଥା ବିଚାର କରନ୍ତୁ।
• ଘରକୁ ଆସୁଥିବା ଅଜଣା ଲୋକ: ଯଦି କେହି ଅଜଣା ବ୍ୟକ୍ତି ଘରକୁ ଆସି କିଛି ସେବା ଯୋଗାଇବା କଥା କୁହନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ “ନା, ଧନ୍ୟବାଦ” କହିବାରେ କୌଣସି ଅସୁବିଧା ନାହିଁ। କେବେବି ତୁରନ୍ତ କୌଣସି କାଗଜରେ ଦସ୍ତଖତ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏକାଧିକ ଜାଗାରୁ ଦର ପଚାରି ବୁଝନ୍ତୁ। ନିହାତି ଜରୁରୀ ନ ହେଲେ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ତଥ୍ୟ କାହାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, କାରଣ ଠକମାନେ ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଆପଣଙ୍କ ନାଁରେ ନକଲି ପରିଚୟ ତିଆରି କରିପାରନ୍ତି କିମ୍ବା ଆପଣଙ୍କ ପାସୱାର୍ଡ ଚୋରି କରିପାରନ୍ତି।

3. ଆପଣଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ଏବଂ ମୋବାଇଲକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତୁ

• ଦୃଢ଼ ପାସୱାର୍ଡ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆକାଉଣ୍ଟ ପାଇଁ ଅଲଗା ଅଲଗା ପାସୱାର୍ଡ ରଖନ୍ତୁ। ଏଥିରେ ଅକ୍ଷର, ସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଚିହ୍ନ ମିଶାଇ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ।
• ମଲ୍ଟି ଫ୍ୟାକ୍ଟର ଅଥେଣ୍ଟିକେସନ (MFA): ଯେଉଁଠି ସମ୍ଭବ, ସେଠାରେ ମଲ୍ଟି-ଫ୍ୟାକ୍ଟର ଅଥେଣ୍ଟିକେସନ (MFA) ଚାଲୁ କରନ୍ତୁ। ଏହା ସୁରକ୍ଷାକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ କରେ।
• ଅଟୋମେଟିକ ଅପଡେଟ: ନିଜ ମୋବାଇଲ ଏବଂ ଆପଗୁଡ଼ିକୁ ସବୁବେଳେ ଅପଡେଟ କରି ରଖନ୍ତୁ ଯାହାଫଳରେ ସୁରକ୍ଷା ବଜାୟ ରହିବ।
• ନିୟମିତ ବ୍ୟାକ-ଅପ: ଆପଣଙ୍କର ଜରୁରୀ ଫାଇଲଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତି ମାସରେ କୌଣସି ଏକ୍ସଟର୍ନାଲ ଡ୍ରାଇଭ କିମ୍ବା ଏକ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ କ୍ଲାଉଡ ସର୍ଭିସରେ ସାଇତି ରଖନ୍ତୁ।
• ଆଣ୍ଟିଭାଇରସ/ମାଲୱେର ସୁରକ୍ଷା: ନିୟମିତ ଭାବରେ ଏକ ଭଲ ଆଣ୍ଟିଭାଇରସ କିମ୍ବା ମାଲୱେର ଚେକ କରନ୍ତୁ।

ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି ଯେ ଆପଣଙ୍କ ତଥ୍ୟ ଚୋରି ହୋଇଛି, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ଠକେଇ ବିଷୟରେ ଅଭିଯୋଗ କରନ୍ତୁ।

4. ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ସଚେତନ କରାନ୍ତୁ

ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଅନଲାଇନ ସୁରକ୍ଷା ବିଷୟରେ ଶିଖାଇବା ନିହାତି ଜରୁରୀ। ସେମାନଙ୍କ ସହ ନିୟମିତ ଏହି ବିଷୟରେ କଥା ହୁଅନ୍ତୁ:

• ଗୋପନୀୟତା: ସେମାନଙ୍କୁ ବୁଝାନ୍ତୁ ଯେ ଅନଲାଇନ ଚାଟରେ ଅଜଣା ଲୋକଙ୍କ ସହ କଥା ହେବା କିମ୍ବା ନିଜ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
• ପ୍ୟାରେଣ୍ଟାଲ କଣ୍ଟ୍ରୋଲ: ଖରାପ ୱେବସାଇଟ ବନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ମୋବାଇଲ ବ୍ୟବହାର ସମୟ ସୀମିତ କରିବା ପାଇଁ ‘ପ୍ୟାରେଣ୍ଟାଲ କଣ୍ଟ୍ରୋଲ’ ଟୁଲ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ।
• ଖୋଲାଖୋଲି କଥା ହୁଅନ୍ତୁ: ପିଲାଙ୍କୁ ଭରସା ଦିଅନ୍ତୁ ଯେ ଯଦି ଅନଲାଇନରେ କିଛି ଅଲଗା ବା ଗଡବଡ ଲାଗେ, ତେବେ ସେମାନେ ଯେପରି ତୁରନ୍ତ ଆସି ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣାଇବେ।
• ବୁଝାନ୍ତୁ, କଟକଣା ଲଗାନ୍ତୁ ନାହିଁ: କେବଳ ମନା ନକରି, ପିଲାଙ୍କୁ ଡିଜିଟାଲ ଦୁନିଆ ବିଷୟରେ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ।
• ପରିବାରର କୋଡ ଶବ୍ଦ: ଆଜିକାଲି AI (କୃତ୍ରିମ ବୁଦ୍ଧିମତା) ବ୍ୟବହାର କରି ଠକମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପରିବାର ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱର ନକଲ କରି ଟଙ୍କା ମାଗିପାରନ୍ତି। ତେଣୁ, ପରିବାର ଭିତରେ ଗୋଟିଏ “କୋଡ ଶବ୍ଦ” ବା ଗୁପ୍ତ ଶବ୍ଦ ଠିକ କରି ରଖନ୍ତୁ। ଯେବେ ବି କେହି ବିପଦରେ ଥିବା କହି ଟଙ୍କା ମାଗିବେ, ପ୍ରଥମେ ସେହି କୋଡ ଶବ୍ଦ ପଚାରନ୍ତୁ।

କିପରି ଅଭିଯୋଗ କରିବେ?

ଯଦି ଆପଣ ସନ୍ଦେହ କରୁଛନ୍ତି ଯେ ଆପଣ ଏକ ଠକେଇର ଶିକାର ହୋଇଛନ୍ତି, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ଏହାର ଅଭିଯୋଗ କରନ୍ତୁ:

PhonePe ରେ ଅଭିଯୋଗ କରିବା:

• PhonePe ଆପ: Help/ସହାୟତା ବିଭାଗକୁ ଯାଇ ଏକ ଅଭିଯୋଗ ଦାଖଲ କରନ୍ତୁ।
• PhonePe କଷ୍ଟମର କେୟାର: 80-68727374 / 022-68727374 ନମ୍ବରରେ କଲ କରନ୍ତୁ।
• ସୋସିଆଲ ମିଡିଆରେ ଅଭିଯୋଗ:
  • Twitter: PhonePe Support
  • Facebook: PhonePe Official
• ଅଭିଯୋଗ ସମାଧାନ: PhonePe ଅଭିଯୋଗ ପୋର୍ଟାଲରେ ଏକ ଅଭିଯୋଗ ଦାଖଲ କରନ୍ତୁ।

ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥାକୁ ରିପୋର୍ଟ କରିବା:

• ସାଇବର କ୍ରାଇମ ସେଲ: ସାଇବର କ୍ରାଇମ ପୋର୍ଟାଲରେ ଅନଲାଇନରେ ଏକ ଅଭିଯୋଗ ଦାଖଲ କରନ୍ତୁ କିମ୍ବା 1930 କୁ କଲ କରନ୍ତୁ।
• ଦୂରସଞ୍ଚାର ବିଭାଗ (DOT): ସନ୍ଦେହଜନକ ମେସେଜ, କଲ କିମ୍ବା ହ୍ଵାଟ୍ସଆପ/ଟେଲିଗ୍ରାମ ଠକେଇ ବିଷୟରେ ସଞ୍ଚାର ସାଥୀ ପୋର୍ଟାଲ ଚକ୍ଷୁ (Chakshu) ସୁବିଧା ମାଧ୍ୟମରେ ରିପୋର୍ଟ କରନ୍ତୁ।

ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବାର ଅଭ୍ୟାସ ଗଢ଼ନ୍ତୁ

ଡିଜିଟାଲ ସୁରକ୍ଷା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ। ସତର୍କ ରହିବା, ନୂଆ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି (ଯେପରିକି MFA) ବ୍ୟବହାର କରିବା ଏବଂ ସବୁ କଥାକୁ ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ବିଶ୍ୱାସ ନକରିବା ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ନିଜ ପରିବାରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିପାରିବେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ପରିବେଶ ତିଆରି କରିପାରିବେ।

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂଚନା — PhonePe କେବେବି ଆପଣଙ୍କ ଗୋପନୀୟ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ତଥ୍ୟ ମାଗେ ନାହିଁ। ଯଦି କୌଣସି ଇମେଲ phonepe.com ଡୋମେନରୁ ଆସିନଥାଏ, ତେବେ PhonePe ନାମରେ ଆସିଥିବା ସେହିଭଳି ଇମେଲଗୁଡ଼ିକୁ ଅଣଦେଖା କରନ୍ତୁ। ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ଠକେଇର ସନ୍ଦେହ ହୁଏ, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ସମ୍ପୃକ୍ତ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ସହ ଯୋଗାଯୋଗ କରନ୍ତୁ।