RBI ଡିଜିଟାଲ ସଚେତନତା ସପ୍ତାହ: ସୋସିଆଲ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ସ୍କାମ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ କ’ଣ  ସବୁ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ

ବିଷୟବସ୍ତୁ 12 ମାର୍ଚ୍ଚ, 2026ରେ ଅପଡେଟ କରାଯାଇଛି

ସୋସିଆଲ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ସ୍କାମ ହେଉଛି ଠକେଇର ଏକ ଜଟିଳ କୌଶଳ, ଯାହାକୁ ଠକମାନେ ନିରୀହ ଲୋକଙ୍କଠାରୁ ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଆର୍ଥିକ ସୂଚନା ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ସେମାନେ କୌଣସି ବଳପ୍ରୟୋଗ ବା ମାଲୱେର ବ୍ୟବହାର ନକରି, ବରଂ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଲୋଭନ ଦେଖାଇ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ତଥ୍ୟ ସେୟାର କରାଇଥାନ୍ତି।

ପ୍ରତାରକମାନେ ଏପରି ଏକ ଜରୁରୀ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯେପରିକି ଶିକାର ହେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଖରେ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ସମୟ ନଥାଏ। ସେମାନେ “ଆପଣଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ବ୍ଲକ ହୋଇଯାଇଛି” କିମ୍ବା “ଆପଣଙ୍କ ସବସ୍କ୍ରିପସନର ସମୟ ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଉଛି” ଭଳି SMS କିମ୍ବା ଇମେଲ ପଠାଇ ମିଥ୍ୟା ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଚାହାଁନ୍ତି ଯେ ଆପଣ କିଛି ଚିନ୍ତା ନକରି ତୁରନ୍ତ ପଦକ୍ଷେପ ନିଅନ୍ତୁ।

ଏହି ବ୍ଲଗରେ ସୋସିଆଲ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ସ୍କାମ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କର ଯାହା ସବୁ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ ଏବଂ ଆପଣ ସେଥିରୁ କିପରି ସୁରକ୍ଷିତ ରହିପାରିବେ, ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ସୋସିଆଲ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ କ’ଣ?

ସୋସିଆଲ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ଉପାୟ, ଯେଉଁଥିରେ ଠକମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇ ଆପଣଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ତଥ୍ୟ ହାସଲ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏପରି କିଛି କାମ କରାନ୍ତି ଯାହା ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦିଏ। ଠକମାନେ ଭୟ, ଲୋଭ, ସହାନୁଭୂତି କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ଗ୍ରାହକ ସେବା ଭଳି ମାନସିକ ଜରୁରୀ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରି ଆପଣଙ୍କୁ ଭୁଲ କରିବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଜିତିବା ପାଇଁ ନିଜକୁ ବ୍ୟାଙ୍କ, ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥା, କିମ୍ବା ଆପଣଙ୍କ ପରିଚିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ପରିଚୟ ଦେଇ ଆପଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଜିତନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଲୁଟିଥାନ୍ତି।

ସୋସିଆଲ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ସ୍କାମର ସବୁଠାରୁ ସାଧାରଣ ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି ଫିସିଂ, ଯେଉଁଥିରେ ଠକମାନେ ତଥ୍ୟ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ଇମେଲ କିମ୍ବା ଟେକ୍ସଟ ମେସେଜ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଭିସିଂ ବା ଭଏସ ଫିସିଂ, ଯେଉଁଥିରେ ଶିକାର ହେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରଲୋଭିତ କରିବା ପାଇଁ ଫୋନ କଲ କରାଯାଇଥାଏ, ଏବଂ ଡିଜିଟାଲ ଆରେଷ୍ଟ, ଯେଉଁଥିରେ ଠକମାନେ ନିଜକୁ ପୋଲିସ କିମ୍ବା ସୁରକ୍ଷା ଅଧିକାରୀ ବୋଲି କହି ଲୋକଙ୍କୁ “ଡିଜିଟାଲ ଆରେଷ୍ଟ” କରିଥିବାର ଧମକ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଟଙ୍କା ଦାବି କରନ୍ତି।

ସୋସିଆଲ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ କିପରି କାମ କରେ?

ଏଠାରେ ଏକ ସାଧାରଣ ସୋସିଆଲ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ସ୍କାମ କିପରି କାମ କରେ, ତାହା ଦିଆଗଲା:

1. ଠକ ଜଣକ ଆପଣଙ୍କୁ ଫୋନ କରି ନିଜକୁ ଆପଣଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କର ଜଣେ କଷ୍ଟମର ସପୋର୍ଟ ପ୍ରତିନିଧି ବୋଲି ଦାବି କରେ, ଯିଏ କି ଆପଣଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ଭେରିଫିକେସନ କରିବା ପାଇଁ କଲ କରିଛନ୍ତି। ସେମାନେ କୁହନ୍ତି ଯେ ଏହା ଏକ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଷ୍ଟେପ ଯାହାକୁ ତୁରନ୍ତ କଲ ମାଧ୍ୟମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ହେବ, ନଚେତ ଆପଣ ନିଜ ଆକାଉଣ୍ଟରୁ ଟଙ୍କା ଉଠାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
2. ଯଦି ଆପଣ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ କାର୍ଡ ନମ୍ବର, ପିନ ଏବଂ CVV ସହିତ ଆପଣଙ୍କ ଡେବିଟ କାର୍ଡର ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ ସେୟାର କରିବାକୁ କହିବେ।
3. ଏହା ପରେ, କଲ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଜଣକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଭେରିଫିକେସନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ OTP ଦେବାକୁ କହିବେ।
4. ପ୍ରକୃତରେ, ଆପଣ OTP ଦେବା ମାତ୍ରେ ଠକ ଜଣକ ଜାଲିଆତିର ଶେଷ ଷ୍ଟେପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଆପଣଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ଖାଲି କରିଦିଏ।

ଦୟାକରି ମନେ ରଖନ୍ତୁ: ଜଣେ ପ୍ରକୃତ ଗ୍ରାହକ ସେବା ପ୍ରତିନିଧି କେବେବି ଆପଣଙ୍କୁ କ୍ରେଡିଟ/ଡେବିଟ କାର୍ଡର ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ କିମ୍ବା OTP ସେୟାର କରିବାକୁ କହିବେ ନାହିଁ। ସେମାନେ କେବଳ ଅନୁମୋଦିତ ଲ୍ୟାଣ୍ଡଲାଇନ ନମ୍ବରରୁ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯୋଗାଯୋଗ କରିବେ, କୌଣସି ମୋବାଇଲ ନମ୍ବରରୁ ନୁହେଁ। ଆପଣଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କର ଅଫିସିଆଲ ଡୋମେନରୁ ପଠାଯାଇ ନଥିବା ଇମେଲଗୁଡ଼ିକୁ ଅଣଦେଖା କରନ୍ତୁ।

ସୋସିଆଲ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂରୁ କିପରି ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବେ

• SMS କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଆସିଥିବା OTP, ପିନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କୋଡ କେବେବି କାହା ସହ ସେୟାର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏହା ସହିତ, ଏହା ମନେ ରଖିବା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଯେ ଆପଣ କେବଳ ଟଙ୍କା ପଠାଇବା ପାଇଁ ନିଜର ପିନ  ଏଣ୍ଟର କରନ୍ତି, ଟଙ୍କା ପାଇବା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଯଦି କେହି ଆପଣଙ୍କୁ ଟଙ୍କା ରିଫଣ୍ଡ କିମ୍ବା କ୍ୟାଶବ୍ୟାକ ପାଇବା ପାଇଁ ପିନ ଏଣ୍ଟର କରିବାକୁ କହୁଛନ୍ତି, ତେବେ ଏହା ଏକ ଠକାମି।
• ପବ୍ଲିକ ପ୍ଲାଟଫର୍ମରେ ଆପଣଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ ନମ୍ବର କିମ୍ବା କ୍ରେଡିଟ ଓ ଡେବିଟ କାର୍ଡର ବିବରଣୀ କେବେବି ସେୟାର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯଦି ଆପଣ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆରେ କୌଣସି ଅଭିଯୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଫୋନ ନମ୍ବର କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୂଚନା ପୋଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ଠକମାନଙ୍କ ନଜରରେ ଥାଏ।
• ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ କୌଣସି ଅଜଣା ନମ୍ବରରୁ କଲ ଆସେ, ଯେଉଁଥିରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ସେ କୌଣସି ବ୍ୟାଙ୍କରୁ କଲ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଯଦି ସେ ଆପଣଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିବରଣୀ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତେବେ କଥା ନହୋଇ କଲଟିକୁ କାଟି ଦିଅନ୍ତୁ।
• ଇମେଲ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ପଠାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଡୋମେନ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ। ଯଦି ଏହା [XYZ]@gmail.com କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସାଧାରଣ ଡୋମେନ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ସେହି ଇମେଲକୁ ଅଣଦେଖା କରନ୍ତୁ। ବ୍ୟାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଫିସିଆଲ ଯୋଗାଯୋଗ କେବଳ ସୁରକ୍ଷିତ ଡୋମେନରୁ ହିଁ ଆସିଥାଏ।”
• ଆପଣଙ୍କ ସ୍କ୍ରିନ କେବେବି ସେୟାର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। କୌଣସି ବ୍ୟାଙ୍କ କିମ୍ବା ସେବା ପ୍ରଦାନକାରୀ ସଂସ୍ଥା ଆପଣଙ୍କୁ ନିଜର ସ୍କ୍ରିନ ସେୟାର କରିବା ପାଇଁ କିମ୍ବା ରିମୋଟ ଆକ୍ସେସ ଦେବା ପାଇଁ କୌଣସି ଆପ ଇନଷ୍ଟଲ କରିବାକୁ କୁହନ୍ତି ନାହିଁ।
• କୌଣସି ବି ସବସ୍କ୍ରିପସନ ମ୍ୟାଣ୍ଡେଟ କିମ୍ବା ଅଟୋ-ପେ ଅନୁରୋଧରେ “ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତୁ” ଉପରେ କ୍ଲିକ କରିବା ପୂର୍ବରୁ, ମର୍ଚାଣ୍ଟଙ୍କ ନାମ ଏବଂ ଟଙ୍କାର ପରିମାଣ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ। ଯଦି ଆପଣ କୌଣସି ସବସ୍କ୍ରିପସନ ଆରମ୍ଭ କରିନାହାଁନ୍ତି, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ତାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ।

ସୁରକ୍ଷିତ ଟ୍ରାଞ୍ଜାକସନ ବିଷୟରେ ଏକ ଭିଡିଓ ଦେଖନ୍ତୁ : https://youtu.be/rHZ57O9X8kk

PhonePe ରେ ଅଭିଯୋଗ କରିବା:

• PhonePe ଆପ: Help/ସହାୟତା ବିଭାଗକୁ ଯାଇ ଏକ ଅଭିଯୋଗ ଦାଖଲ କରନ୍ତୁ।
• PhonePe କଷ୍ଟମର କେୟାର: 80-68727374 / 022-68727374 ନମ୍ବରରେ କଲ କରନ୍ତୁ।
• ସୋସିଆଲ ମିଡିଆରେ ଅଭିଯୋଗ:
  • Twitter: PhonePe Support
  • Facebook: PhonePe Official
• ଅଭିଯୋଗ ସମାଧାନ: PhonePe ଅଭିଯୋଗ ପୋର୍ଟାଲରେ ଏକ ଅଭିଯୋଗ ଦାଖଲ କରନ୍ତୁ।

ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥାକୁ ରିପୋର୍ଟ କରିବା:

• ସାଇବର କ୍ରାଇମ ସେଲ: ସାଇବର କ୍ରାଇମ ପୋର୍ଟାଲରେ ଅନଲାଇନରେ ଏକ ଅଭିଯୋଗ ଦାଖଲ କରନ୍ତୁ କିମ୍ବା 1930 କୁ କଲ କରନ୍ତୁ।
• ଦୂରସଞ୍ଚାର ବିଭାଗ (DOT): ସନ୍ଦେହଜନକ ମେସେଜ, କଲ କିମ୍ବା ହ୍ଵାଟ୍ସଆପ/ଟେଲିଗ୍ରାମ ଠକେଇ ବିଷୟରେ ସଞ୍ଚାର ସାଥୀ ପୋର୍ଟାଲ ଚକ୍ଷୁ (Chakshu) ସୁବିଧା ମାଧ୍ୟମରେ ରିପୋର୍ଟ କରନ୍ତୁ।

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂଚନା — PhonePe କେବେବି ଆପଣଙ୍କ ଗୋପନୀୟ କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ତଥ୍ୟ ମାଗେ ନାହିଁ। ଯଦି କୌଣସି ଇମେଲ phonepe.com ଡୋମେନରୁ ଆସିନଥାଏ, ତେବେ PhonePe ନାମରେ ଆସିଥିବା ସେହିଭଳି ଇମେଲଗୁଡ଼ିକୁ ଅଣଦେଖା କରନ୍ତୁ। ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ଠକେଇର ସନ୍ଦେହ ହୁଏ, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ସମ୍ପୃକ୍ତ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ସହ ଯୋଗାଯୋଗ କରନ୍ତୁ।