
Trust & Safety
કેશ ઓન ડિલિવરી (COD) સ્કેમ: કેવી રીતે સતર્ક રહેવું અને સુરક્ષિત ખરીદી કરવી
momitajaiswal3|5 min read|17 November, 2026
મહામારી બાદ ઈ-કોમર્સ ક્ષેત્રે આવેલા ઉછાળાને કારણે કાયદેસરના વ્યવસાયોની સાથે-સાથે ઓનલાઈન છેતરપિંડીમાં પણ મોટો વધારો જોવા મળ્યો છે. ખાસ કરીને જે લોકો ઓનલાઈન વ્યવહારો કરતાં ખચકાય છે, તેમના માટે કેશ ઓન ડિલિવરી (COD) એક અનુકૂળ ચુકવણી વિકલ્પ તરીકે લોકપ્રિય બન્યું છે. જોકે, આ પદ્ધતિએ એવા છેતરપિંડી કરનારાઓને પણ આકર્ષ્યા છે જેઓ અજાણ્યા ગ્રાહકોનો લાભ લેવાની ફિરાકમાં હોય છે. જેમ જેમ વધુ લોકો પોતાની જરૂરિયાતો માટે ઓનલાઈન શોપિંગ તરફ વળી રહ્યા છે, તેમ તેમ આ પેમેન્ટ પદ્ધતિ સાથે જોડાયેલા સંભવિત જોખમો પ્રત્યે સતર્ક રહેવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની ગયું છે.
આનો ખરેખર અર્થ શું છે:
ડિલિવરી અને કેશ ઓન ડિલિવરી (COD) ઓર્ડર સામાન્ય માનવીય વિશ્વાસ પર ખૂબ આધાર રાખે છે અને આ જ કારણ છે કે સ્કેમર્સ તેને નિશાન બનાવવાનું પસંદ કરે છે.
સત્તાવાર કુરિયર હોવાનો ઢોંગ કરીને અથવા નકલી કંપનીના બ્રાન્ડિંગનો ઉપયોગ કરીને, છેતરપિંડી કરનારાઓ તમને ઝડપી પેમેન્ટ કરવા અથવા સંવેદનશીલ એકાઉન્ટ વિગતો આપવા માટે તાકીદના કારણો ઊભા કરે છે. જ્યારે તમારા દરવાજે ઉતાવળનું દબાણ અને રોજિંદી ડિલિવરી જેવો દેખાવ ભેગા થાય છે, ત્યારે તે એક એવી ઉચ્ચ-જોખમવાળી પરિસ્થિતિ ઊભી કરે છે જે સૌથી સાવધ ડિજિટલ પેમેન્ટ વપરાશકર્તાઓને પણ થાપ ખવડાવી શકે છે.
COD કૌભાંડ કેવી રીતે કામ કરે છે?
આ બધું સામાન્ય માનવીય મનોવિજ્ઞાન પર આધારિત છે. સ્કેમર્સ તાત્કાલિક ઉતાવળ ઊભી કરવા માટે સોશિયલ એન્જિનિયરિંગનો ઉપયોગ કરે છે. તાકીદની ખોટી ભાવના ઊભી કરીને, તેઓ લોકોને એવું માનવા પ્રેરે છે કે હકીકતોની બે વાર તપાસ કરવામાં અચકાવાથી મોટું નુકસાન થશે. આ ચાલાકીભરી યુક્તિ ‘કંઈક ગુમાવવાના ડર’ (FOMO) પર આધાર રાખે છે, પછી ભલે તે કોઈ આકર્ષક ડીલ ગુમાવવાનો ડર હોય કે અપેક્ષિત પેકેજ ગુમાવવાનો. આ ઉતાવળથી પ્રેરાઈને, મોટા ભાગના લોકો સામાન્ય રીતે કરવામાં આવતી સુરક્ષા તપાસ કરવાનું ચૂકી જાય છે.
આજે સ્કેમર્સ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી કેટલીક સામાન્ય ડિલિવરી અને પેમેન્ટ જાળ અહીં છે:
1. નકલી COD ઓર્ડર અને સાથી કુરિયર
એક સ્કેમર તમારા દરવાજે એક અણધાર્યું “કેશ ઓન ડિલિવરી” પેકેજ મોકલે છે. જ્યાં સુધી તમે પહેલા પેમેન્ટ ન કરો ત્યાં સુધી કુરિયર તમને પાર્સલ ખોલવા કે તપાસવાની ના પાડે છે, અને તમને સત્તાવાર બ્રાન્ડિંગ સાથે પ્રિન્ટ થયેલો QR કોડ આપે છે. જેવા તમે સ્કેન કરીને પેમેન્ટ કરો છો, તમારા પૈસા સીધા સ્કેમરના ખાનગી એકાઉન્ટમાં જતા રહે છે અને તમારા હાથમાં એક એવું બોક્સ રહી જાય છે જેમાં કોઈ કિંમતી વસ્તુ હોતી નથી.
2. ઊંચી કિંમતની “એડવાન્સ પેમેન્ટ” ડીલ
સ્કેમર્સ ઊંચી કિંમતની વસ્તુઓને અવિશ્વસનીય ડિસ્કાઉન્ટ પર લિસ્ટ કરે છે, અને ઉત્સુક ખરીદદારોને પ્રી-પેઇડ અથવા કેશ ઓન ડિલિવરીમાં મોટા જથ્થામાં ઓર્ડર આપવા માટે મનાવી લે છે. પેકેજમાં માત્ર નકામો ભંગાર જ હોય છે, અને એકવાર પૈસા ચૂકવાઈ ગયા પછી, વેચનાર કોઈ નિશાન છોડ્યા વિના ગાયબ થઈ જાય છે.
COD કૌભાંડ કેવી રીતે ઓળખવા: ધ્યાન રાખવા જેવી પરિસ્થિતિઓ!
પરિસ્થિતિ 1: અણધાર્યા COD ની જાળ
સીમા જ્યારે ઓફિસમાં વ્યસ્ત હોય છે, ત્યારે એક ડિલિવરી એજન્ટ તેના ઘરે આવે છે. ઘરે એકલા રહેલા તેના માતા દરવાજો ખોલે છે. શિપિંગ લેબલ પર સીમાનું નામ, ફોન નંબર અને સરનામું ચોકસાઈપૂર્વક પ્રિન્ટ થયેલું જોઈને, તેના માતા માની લે છે કે સીમાએ ઓર્ડર આપ્યો હશે અને પાર્સલ સ્વીકારવા માટે UPI દ્વારા ₹800 ચૂકવી દે છે. જ્યારે સીમાને આની જાણ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે પોતાની ઓર્ડર હિસ્ટ્રી તપાસે છે અને પુષ્ટિ કરે છે કે તેણે ક્યારેય કંઈ ખરીદ્યું જ નથી. પેકેજ ખોલવા પર, તેમાંથી સસ્તા અને એક્સપાયર થયેલા કોસ્મેટિક્સ નીકળે છે.
પરિસ્થિતિ 2: આંતરવામાં આવેલા ઓર્ડરનું કૌભાંડ
નિયમિત ઓનલાઈન ખરીદી કરતી આરતી એક અજાણી ઈ-કોમર્સ વેબસાઇટ પરથી વસ્તુઓ ખરીદે છે અને કેશ ઓન ડિલિવરી (COD) પસંદ કરે છે. થોડા દિવસો પછી, જ્યારે તે કામ પર હોય છે ત્યારે તેને “આઉટ ફોર ડિલિવરી” નોટિફિકેશન અને એક અજાણી કુરિયર સર્વિસ તરફથી કૉલ આવે છે. એડવાન્સમાં પેમેન્ટ કરવાની ટેવ મુજબ, તે એજન્ટને UPI QR કોડ શેર કરવા કહે છે, દૂરથી જ પેમેન્ટ પૂર્ણ કરે છે, અને તેમને બિલ્ડિંગની સિક્યોરિટી પાસે પેકેજ મૂકી દેવાની સૂચના આપે છે. જ્યારે તે સાંજે બોક્સ ખોલે છે, ત્યારે તેમાં કોઈ ઓર્ડર ઇન્વોઇસ વગરની નકામી વસ્તુઓ હોય છે. જ્યારે તે શોપિંગ પોર્ટલ પર લોગ ઇન કરે છે, ત્યારે તેને સમજાય છે કે તેનો અસલી ઓર્ડર હજુ રસ્તામાં જ છે—પહેલા નકલી COD ડિલિવરી પધરાવી દેવા માટે તેની શિપિંગ વિગતો લીક થઈ હતી અથવા તેનો દુરુપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
વાસ્તવિક દુનિયામાં તેની શું અસર થાય છે?
આવી ડિલિવરી યુક્તિઓનો ભોગ બનવાથી માત્ર નાનું નાણાકીય નુકસાન જ નથી થતું, પરંતુ તેની અસર ઘણી ઊંડી હોય છે. તેના પરિણામો સામાન્ય રીતે ત્રણ મુખ્ય રીતે સામે આવે છે:
- સીધું નાણાકીય નુકસાન: તમે સસ્તી નકલી વસ્તુઓ, ખાલી બોક્સ અથવા ક્યારેય ન મળતી ડિજિટલ સેવાઓ માટે તમારી મહેનતના રોકડા પૈસા ચૂકવી બેસો છો.
- એકાઉન્ટની સુરક્ષા જોખમાવી: જો તમને કૉલ-ફોરવર્ડિંગ કોડ ડાયલ કરવા અથવા OTP શેર કરવા માટે છેતરવામાં આવે, તો સ્કેમર્સ તમારી પ્રાથમિક ફોન લાઇન હાઇજેક કરી શકે છે, તમારું WhatsApp એક્સેસ કરી શકે છે, અને વધુ છેતરપિંડી કરવા માટે તમારી બેંકિંગ એપ્સ પર કબજો મેળવી શકે છે.
- ડિજિટલ વિશ્વાસમાં ઘટાડો: ક્રેડિટ કાર્ડના વ્યવહારોથી વિપરીત, જેમાં સરળતાથી ચાર્જબૅક (પૈસા પાછા મેળવવાની સુવિધા) મળે છે, તાત્કાલિક UPI પેમેન્ટ અંતિમ હોય છે. એકવાર તમારા એકાઉન્ટમાંથી પૈસા નીકળી જાય, પછી તેને પાછા મેળવવા લગભગ અશક્ય છે – જે ડિજિટલ પેમેન્ટ દ્વારા મળતી સુવિધા અને માનસિક શાંતિને નષ્ટ કરે છે.
આવી પરિસ્થિતિઓને ટાળવા માટે, PhonePe જેવા પ્લેટફોર્મ ઉચ્ચ-જોખમ ધરાવતા (high-risk-tagged) નંબરો અથવા વેપારીના નામમાં વિસંગતતા જેવા સુરક્ષા સંકેતો દર્શાવે છે. આ ચેતવણીઓ ત્યારે જ અસરકારક સાબિત થાય છે જ્યારે વપરાશકર્તાઓ વ્યવહાર પૂર્ણ કરતા પહેલા થોભીને તેને વાંચે.
તમારી જાતને કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખવી અને એક પગલું આગળ રહેવું
સુરક્ષિત રહેવા માટે તમારે ઓનલાઈન શોપિંગની સુવિધા છોડવાની જરૂર નથી. કેટલાક સરળ નિયમો તમારા પૈસા અને ડેટાને સુરક્ષિત રાખી શકે છે:
- બનાવટી તાકીદને લાલ ઝંડી (ચેતવણી) ગણો. જો કોઈ ડિલિવરી ડ્રાઇવર અથવા “સપોર્ટ એજન્ટ” આગ્રહ રાખે કે તમારે અત્યારે જ પેમેન્ટ કરવું પડશે નહીં તો દંડ થશે, તો થોભો. ઉતાવળ એ સ્કેમરનું સૌથી મોટું હથિયાર છે.
- શિપિંગ માહિતી માટે હંમેશા વેબસાઇટ તપાસો અને માત્ર ચકાસાયેલ (verified) ચેનલો દ્વારા જ ડિલિવરી સ્ટેટસની પુષ્ટિ કરો.
- COD સંદેશાઓને અવગણશો નહીં અને જો તે તમારા દ્વારા અધિકૃત (authorized) ન હોય તો તરત જ તેની જાણ કરો, કારણ કે કોઈએ તમારી માહિતીનો દુરુપયોગ કર્યો હોઈ શકે છે.
- COD દ્વારા પેમેન્ટ કરતા પહેલા તપાસ કરો. જ્યાં સુધી તમારા હાથમાં ભૌતિક પાર્સલ ન આવે અને તમે અંદરની વસ્તુઓ તપાસી ન લો ત્યાં સુધી ક્યારેય કેશ ઓન ડિલિવરી પેમેન્ટની મંજૂરી આપશો નહીં.
- પ્રાપ્તકર્તાનું નામ ચકાસો. “Pay” પર ટેપ કરતા પહેલા, કન્ફર્મેશન સ્ક્રીન તપાસો જેથી ખાતરી થાય કે પૈસા સત્તાવાર રીતે નોંધાયેલ કોર્પોરેટ સંસ્થાને જઈ રહ્યા છે, ન કે કોઈ અપ્રમાણિત વ્યક્તિના અંગત UPI ID પર.
- એપની ચેતવણીઓ પર ધ્યાન આપો. અપ્રમાણિત અથવા ઉચ્ચ-જોખમ ધરાવતા લાભાર્થીઓ વિશેના ઇન-એપ સુરક્ષા પોપ-અપ્સ કે ચેતવણીઓને એમ જ અવગણશો નહીં. તમારી બેંકિંગ એપ કોઈ ચોક્કસ કારણસર જ તેમને ફ્લેગ (ચેતવણી) કરી રહી છે.
- ઊંચી કિંમતના વ્યવહારોની સ્વતંત્ર રીતે બે વાર તપાસ કરો. જો તમે મોટી રકમ ચૂકવી રહ્યા હોવ, તો ચેટ વિન્ડોમાંથી બહાર નીકળો અને જાતે જ પ્રાપ્તકર્તાની વિગતો અને રકમની બે વાર તપાસ કરો.
- ઓછા ટ્રસ્ટ સ્કોર ધરાવતી અજાણી વેબસાઇટ્સથી અત્યંત સાવધ રહો, વેબસાઇટનું નામ સર્ચ કરીને અથવા રિવ્યૂ વાંચીને આ તપાસી શકાય છે.
કેવી રીતે જાણ કરવી
જો તમને શંકા હોય કે તમને કોઈ કૌભાંડ દ્વારા નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે, તો તરત જ તેની જાણ કરો:
PhonePe પર જાણ કરવી:
- PhonePe ગ્રાહક સંભાળ: 080-68727374 / 022-68727374 પર કૉલ કરો.
- લોગિન સમસ્યાઓ માટે: support.phonepe.com પર ટિકિટ રેઇઝ કરો.
- સોશિયલ મીડિયા પર જાણ કરવી:
- Twitter: PhonePe Support
- Facebook: PhonePe Official
- ફર્યાદ નિવારણ: ફોનપે ફરિયાદ પોર્ટલ પર ફરિયાદ દાખલ કરો.
સત્તાવાળાઓને જાણ કરવી:
- સાયબર ક્રાઇમ સેલ: સાયબર ક્રાઇમ પોર્ટલ પર ઓનલાઈન ફરિયાદ દાખલ કરો અથવા 1930 પર કૉલ કરો.
- ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટેલિકમ્યુનિકેશન્સ (DOT): સંચાર સાથી પોર્ટલ પર ‘ચક્ષુ’ સુવિધા દ્વારા શંકાસ્પદ સંદેશાઓ, કૉલ્સ અથવા WhatsApp/Telegram છેતરપિંડીની જાણ કરો.
મહત્વપૂર્ણ સૂચના — PhonePe ક્યારેય ગોપનીય અથવા વ્યક્તિગત વિગતો માંગતું નથી. જો phonepe.com ડોમેનમાંથી ઇમેઇલ ન આવ્યો હોય તો PhonePe તરફથી હોવાનો દાવો કરતા તમામ ઇમેઇલને અવગણો. જો તમને છેતરપિંડીની શંકા હોય, તો કૃપા કરીને તરત જ અધિકારીઓનો સંપર્ક કરો.
Author
